Diaconie: dienstbaarheid vanuit barmhartigheid en gerechtigheid.

Het werkveld Diaconie is - hoewel vaak een wat ondergeschoven kindje - misschien wel de belangrijkste schakel tussen kerk en samenleving. Sterker nog, diaconie is een van de wezenskenmerken van de kerk. In de diaconie ligt voor de parochie in zijn geheel en de geloofsgemeenschappen afzonderlijk de opdracht om als dienende kerk naar buiten te treden, haar dienstbaarheid te tonen aan de samenleving, daar haar stem te laten horen en zo een gezicht te krijgen.
Bij diaconie wordt gehoor gegeven aan Gods roepstem om dienstbaar te zijn aan de naaste.

Met andere woorden, diaconie is de aanwezigheid van de kerk (als levende geloofsgemeenschap) voor kansarme en gemarginaliseerde mensen en voor mensen in nood.
Zo wil de parochie dienstbaar zijn aan de samenleving door aandacht te geven aan de concrete noden en solidariteit te praktiseren met de kansarme en gemarginaliseerde mensen en daardoor bijdragen aan meer sociale gerechtigheid.

Hulp aan noodlijdenden én de oorzaken aan de kaak stellen

Er zijn allerlei manieren waarop de parochie en de geloofsgemeenschappen zich kunnen solidariseren met mensen in nood en het hoofd bieden aan armoede en onrecht dichtbij en veraf. Niet alleen de individuele hulp en hulp aan bepaalde groepen, maar ook het aan de kaak stellen van structurele oorzaken van armoede behoort tot het werkgebied van de diaconie. Daarom is de parochie niet alleen maar diaconaal present bij individuen en groepen, maar ook bij vrijwel alle organisaties en overlegsituaties waar de leefbaarheid van onze samenleving (mee) vorm wordt gegeven.

De Zeven werken van Barmhartigheid door de Meester van Alkmaar (1504), Rijksmuseum Amsterdam

1. Want ik had honger en jullie hebben Me te eten gegeven.

Nederland is een rijk land en een niet onaanzienlijk deel van de bevolking  heeft het steeds beter gekregen.  Desondanks is de armoede bijna niet afgeno­men.  Nog steeds leven rond de 1,5 miljoen mensen (10-11 % van de bevolking), waaronder ruim 350.000 kinderen, in een armoedesituatie. In de periode van economische groei  (1995-2001) zijn niet voldoende  structurele maatregelen genomen om  de omvang van de armoede substantieel  te verlagen. Het inko­men van de totale Nederlandse bevolking is in de periode 1990-2001  met bijna 15% gestegen, terwijl de huishoudens met een inkomen  rond het minimum er iets meer dan 5% op vooruitgingen.

2. Ik had dorst en jullie hebben Me te drinken gegeven.

Dorst lijden en dorst lessen staat niet los van de verhouding tussen arm en rijk. Juist als het gaat om diaconie wereldwijd wordt dat duidelijk. Die verhouding op wereldwijde schaal maakt ons ook deel van dat probleem. Het is dus niet uitsluitend het probleem van de arme landen. Onze rijkdom gaat doorgaans ten koste van de mensen in arme landen.

3. Ik was vreemdeling en jullie hebben me opgenomen.

Wie de joodse uitlegtraditie van de bijbel ondervraagt, krijgt te horen dat in den beginne de thora bij God was, nog voor hij hemel en aarde schiep. Thora betekent woord dat mensen richting wijst "opdat zij een leven zullen hebben dat het waard is geleefd te worden. In den beginne was het woord" is geen filosofische uitspraak maar een profetische stem die ons zegt dat wij elkaar zullen respecteren en menswaardig bejegenen: heb liefde voor de mens die naast je is. Liefde niet bedoeld als een warm gevoel maar als praktische solidariteit: dat je een ander mens niet laat stikken, barsten, verhongeren, martelen, verdwijnen. "Heb lief de vreemdeling", is de toespitsing van het woord over de naasten. "Heb lief de vreemdeling", die gelijkwaardig is aan jou een mens zoals jij. De vreemdeling is de naaste bij uitstek; jaag hem niet op, jaag haar niet weg. Zij hebben dezelfde rechten als jij." (Lev. 19, vers 34) zo staat geschreven.

Zonder deze thora zal er geen menselijke toekomst zijn die het waard is geleefd te worden. "Licht" is een beeld voor die toekomst, "voor een wereld waar mensen waardig leven mogen". God sprak in den beginne: er zij licht. Het woord "God" komt ons in kerkdiensten vaak te makkelijk over de lippen. Weten we wie we daarmee bedoelen? We zouden kunnen afspreken dat we met "God" bedoelen die Ene, die in de joodse bijbel en in de geschriften over Jezus de pleitbezorger is van vluchtelingen, ballingen, van mensen wier rechten geschonden worden; die solidariteit en gerechtigheid wil liever dan adoratie en mooie liederen. Zo staat geschreven (Amos 5, vers 21-24) in dat boek dat van alle schakeringen van christelijke godsdienst de bron en het ijkpunt zou moeten zijn."

4. Ik was naakt en jullie hebben Me gekleed.

Het woord 'opnieuw' staat symbool voor de activiteiten van Emmaus in Nederland. Deze organisatie vangt mensen op die in een probleemsituatie verkeren, met name dak- en thuislozen, en biedt hen de mogelijkheid hun leven weer op te bouwen. Tegelijkertijd geeft Emmaus mensen met idealen de kans om die in praktijk te brengen. Emmaus strijdt tegen de 'wegwerpmentaliteit' en tracht terug te geven wat is afgedankt.

5. Ik was ziek en jullie hebben naar Me omgezien.

Ziekte kan het leven blijvend ingrijpend veranderen. Soms wordt het intenser en beter dan het was, als er nieuwe zin gevonden kan worden. Ziekte kan betekenen dat er nieuwe keuzes gemaakt moeten en kunnen worden. Het kan zijn dat er nog maar weinig te kiezen is. Toch is het telkens weer een verschil of je kunt meepraten, meedenken en meebeslissen. Of je kunt toestemmen of je kunt instemmen of dat anderen dat voor je gaan doen. Niet meer meedenken en kunnen en meepraten, versterkt het gevoel van afhankelijkheid. Het maakt je onmondig. Je autonomie en je eigenwaarde komen onder grote druk te staan.

Ziekte kan tot gevolg hebben dat je over vele zaken de greep kwijt raakt. Je dagelijkse leven is niet meer mogelijk zonder de hulp van anderen: onbetaalde en betaalde hulp. Zoveel hulp behoeven, zoveel moeten vragen kan de levens zin in gevaar brengen. Afhankelijkheid kan zeer gevreesd of als onverdraaglijk gezien worden. Deze angst voor afhankelijkheid moet niet worden onderschat. De gevoelens die hierbij horen moeten niet worden weggepraat. Iemand die tot in levensgebieden die hij als zeer intiem ervaart zichzelf niet meer kan redden, kan zich een last gaan voelen, voor anderen en voor zichzelf. Het is isolerend en angst versterkend om deze gevoelens weg te praten. Er kan een diep verdriet loskomen om het verlies van zoveel. 'Wie ben ik nog, wat stelt mijn leven nog voor, voor wie leef ik nog?' Dat zijn de vragen van iemand die zijn houvast, zijn levenskoers kwijt aan het raken is. Dat betekent dat juist nu een mens niet aan zichzelf kan worden overgelaten.

6. Ik zat in de gevangenis en jullie kwamen naar Me toe.

Veel ex-gedetineerden staan bijna letterlijk op straat als ze vrijkomen. Het is voor een ex-gedetineerde vanwege zijn strafblad vaak niet zo gemakkelijk een baan te vinden. De periode van gevangenschap eist vaak een zware relationele tol: huwelijken en vriendschappen gaan kapot of verwateren, de relatie met ouders raakt ontwricht, het isolement wordt groot. De tijd van detentie en alles wat eraan voorafgegaan is zal een plaats moeten krijgen in iemand leven. Ook zal nieuwe zin moeten worden gevonden in het leven dat zich aandient.

7. De doden begraven.

Ook rond de kerkelijke dodenliturgie bespeur je de veranderingen die in onze maatschappij hebben plaats gevonden. Een groot deel van ons volk noemt zich nog gelovig en geeft dat op een of andere manier vorm. Anderzijds zien we een afnemende kerkelijke betrokkenheid en een vervreemding van vorm en inhoud van de geloofstraditie en een toenemende individualisering. Je zou kunnen zeggen dat er een soort 'niemandsland' ontstaat tussen de kerkelijke dodenliturgie enerzijds en seculiere dodenrituelen anderzijds. In dat 'niemandsland' kan het dan gebeuren dat mensen die zich niet of nauwelijks kerkbetrokken voelen, toch behoefte hebben aan een religieus moment rond een overlijden. Ze doen daarvoor een beroep op de parochie en/of de  pastor.

Of anders gezegd: 3 stukjes muziek en een enkel woord is voor hen te weinig, het volledige kerkelijke ritueel is weer teveel voor hun beleving. Vanuit pastorale gronden kun je niet meer volstaan met een viering die in alle situaties gebruikt kan worden. Het gaat erom dat aan de liturgie en aan de betrokkenen recht wordt gedaan. Dat kost tijd en overleg, Maar als dit alles goed gebeurd is het een waardevol begin van een goed verwerkingsproces. En het kan ook betekenen om de kerk voor veel mensen weer op de kaart te zetten. Klik hier voor meer informatie over de uitvaart.

Vrede stichten.

Vanuit de Sint Egidius, een katholieke leken beweging:

Wij beschouwen oorlog en conflicten als de moeder van alle armoede. Daarom onderhandelen we over verzoening en vrede. In Mozambique bijvoorbeeld hebben we bereikt dat er tussen de diverse verschillende strijdende par­tijen in 1992 vrede is gesloten. Na het uitbreken van rellen met allochtone jon­geren in Borgerhout in Antwerpen in december 2002 namen we contact op met vertegenwoordigers van de joodse, de katholieke en de islamitische gemeen­schap om samen rond de tafel te gaan zitten. We wilden de spanningen doen afnemen door samen te zoeken naar manieren waarop de verschillende geloofsgemeenschappen in Antwerpen kunnen bijdragen tot solidariteit tussen de diverse bevolkingsgroepen. Godsdiensten worden vaak voorgesteld als polariserende krachten, terwijl ze wel degelijk kunnen bijdragen tot verdraagzaamheid. Bij het zoeken naar vrede zijn we vanuit onze vredesbeweging daar­om vaker als waarnemer bij besprekingen of onderhandelingen actief, om zo aan onderhandelende partijen te laten zien en weten dat vrede alle wereldburgers aangaat.