Zondag voor de Oosterse Kerken

Op de Vijfde Zondag van Pasen, 19 mei 2019, wordt in Nederlandse parochies de Zondag voor de Oosterse Kerken gehouden. Motto van deze bijzondere zondag is: God verheerlijken in liturgie en leven. Uitgangspunt is dat het Bijbelse begrip van verheerlijken en het liturgische begrip ‘verheerlijken’ op elkaar betrokken zijn.

In het Johannesevangelie verwijst het woord ‘verheerlijken’, ‘verheerlijkt worden’ steeds naar het grote mysterie van Jezus’ kruisdood en verrijzenis. In hetzelfde Johannesevangelie wordt dit ‘verheerlijken’ verbonden met het gebod aan de gelovigen om elkaar lief te hebben en zo te delen in de liefde van God (Joh 13,31-35). Zo worden ‘verheerlijken’ en het concrete leven van alledag met elkaar verbonden. Verheerlijken gaat ook over het eer brengen aan God. Het oosters-orthodoxe christendom geeft op een bijzondere wijze uitdrukking aan het verheerlijken van God en het leven in de liefde. Op deze Zondag voor de Oosterse Kerken staan wij stil bij die bijzondere wijze waarop de Orthodoxe Kerk dit doet.

De icoon ‘Christus in heerlijkheid’

De icoon ‘Christus in heerlijkheid’ (of ‘Christus in glorie’) stamt uit de Russische traditie. De icoon op de poster van de Zondag voor de Oosterse Kerken 2019 is van de hand van de heilige Andrej Rubljov, de beroemde Russische icoonschilder uit omstreeks 1400. Rubljov was een monnik. De icoon drukt Christus’ grootheid uit. De achtergrond waartegen de Christusfiguur staat afgebeeld heeft een symbolische betekenis. De beeltenis van Christus ten voeten uit is geplaatst in een soort vierkant, rood van kleur. Deze symboliseert Gods heerlijkheid. Dit vierkant heeft een donkere amandelvormige mandorla in zich. Het is op deze icoon niet zo duidelijk, maar in die donkere mandorla zijn zesvleugelige serafs geschilderd. De mandorla symboliseert volgens een bepaalde uitleg het universum en is geplaatst in een rode ruit, symbool van de aarde. In de vier hoeken van de ruit zien we de iconografische symbolen van de vier evangelisten: de adelaar (Johannes), de engel (Mattheüs), de os (Lukas) en de leeuw (Marcus). Het vierkant vormt samen met de ruit een achtpuntige ster, die ook wel als symbool voor de toekomstige wereld wordt geïnterpreteerd. Christus zetelt op een gestileerde troon, die hier dun op de achtergrond is geschilderd. In zijn linkerhand heeft Hij een geopend Evangelieboek (onduidelijk is welke tekst daar staat in het Kerkslavisch), met de rechterhand zegent Hij. Het lange kleed van Christus is licht van kleur, wat Zijn verheerlijkte staat uitdrukt. Zijn voeten rusten op een voetenbank. De drie gevleugelde wielen die zijn voeten omringen komen uit het boek Ezechiël en uit de Openbaring van Johannes.

Dit type icoon is vaak de centrale icoon van een uitgebreide deësis, een rij iconen die in de iconostase (Iconenwand) is geplaatst boven de middelste deuren, de Koninklijke Deuren geheten. Deze rij iconen drukt de voorbede, de voorspraak uit (deësis betekent smeekbede) voor de mensheid door de heiligen ten overstaan van Christus de rechter op de Dag van het Laatste Oordeel. Onduidelijk is of deze concrete icoon van Rubljov stamt uit een deësis-rij.